Station Amsterdam Centraal

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie

Amsterdam Centraal    Afkorting Asd Opening 15 oktober 1889 Perronsporen  11 Lijn(en) Oude Lijn, Staatslijn K, Oosterspoorweg, Rhijnspoorweg, Westtak Ringspoorbaan, HSL-Zuid / HSL 4 Vervoerder(s) NS Reizigers 250.000 reizigers in 2008 Coördinaten 52°22′42″N 4°54′0″E Externe link  NS-stationsinformatie Portaal    Openbaar vervoer

Ligging van de stations in Amsterdam in 1936

Het Koningspaviljoen

Centraal Station en Noord-Zuid-Hollands Koffiehuis

De perronoverkappingen

Centraal Station tussen 1890 en 1905

De Oostertoegang eind 19e eeuw.

Uitzicht op het Centraal Station vanaf het Oosterdokseiland; op de voorgrond een Sprinter; aug. 2007.

Stationskap.

Station Amsterdam Centraal is het centraal station van de Nederlandse hoofdstad Amsterdam. Het is gebouwd tussen 1881 en 1889 door architect P.J.H. Cuypers en ingenieur/architect A.L. van Gendt. Het station telt zes perrons die via drie dwarsgangen onder de vijftien sporen (waarvan 11 reizigerssporen) bereikbaar zijn. Dagelijks telt Amsterdam Centraal ongeveer 250.000 in- en uitstappers,^[1] waarmee het een van de drukste stations van Nederland is; er wordt een groei verwacht naar zo’n 300.000 in- en uitstappers per dag. Passagiers kunnen gebruik maken van bussen, trams, treinen, veren en metro's. Het station is gelegen op de aangeplempte Stationseilanden aan het Stationsplein

Inhoud 1 Geschiedenis 1.1 Toekomst 2 Ontwerp 3 Vervoer 3.1 Tramstation 3.2 Metrostation 3.3 Busstation 3.4 IJ-veren 4 Bestemmingen en routes 4.1 Treinen 4.2 Lokaal vervoer 4.2.1 Metro 4.2.2 Tram 4.2.3 Bus 5 Voorzieningen 6 Zie ook 7 Fotogalerij 8 Externe links

[bewerken] Geschiedenis

Het Centraal Station verving het in 1878 gesloten Station Amsterdam Willemspoort en het van 1878 tot 1889 gebruikte tijdelijke station Westerdok. Het is gebouwd op drie aangeplempte eilanden in het IJ. Hiervoor werd zand gebruikt uit de duinen bij Velsen, dat vrijkwam bij het graven van het Noordzeekanaal. Net als veel andere gebouwen in Amsterdam werd het gebouwd op houten palen (8687 stuks). Bij de bouw traden verzakkingen op, waardoor het werk enige jaren werd vertraagd. Op 15 oktober 1889 werd het station onder enorme publieke belangstelling geopend.

Cuypers ontwierp wel het gebouw, maar de overkapping van de perrons viel buiten de opdracht. De eerste oplevering van het gebouw in oktober 1884 was dan ook zonder perronoverkappingen. De kap, bestaande uit 50 boogspanten en een overspanning van bijna 45 meter, werd ontworpen door L.J. Eijmer, civiel-ingenieur bij de Staatsspoorwegen. Cuypers ontwierp wel de decoraties voor de spanten en de kopgevels. De stationskap werd uiteindelijk in oktober 1889 voltooid.

Een tweede, smallere en langere maar gelijksoortige kap aan de IJ-zijde werd voltooid in 1922. Tussen de twee kappen bleef een aantal sporen niet overdekt. In 1996 werd er over deze sporen een derde "middenkap" gebouwd, ontworpen door Jan Garvelink, architect bij Holland Railconsult.

Naast de middenkap is er in jaren tachtig en negentig van de twintigste eeuw een hoop vernieuwd. Zo is het perron langs spoor 15 verbouwd zodat het een volwaardig perronspoor werd. Dit werd gedaan om de drukte van de Flevolijn en Schiphollijn op te vangen. Pas in 1998 was spoor 15 volledig afgebouwd; dit kwam door dat er veel panden onteigend moesten worden naast het station. Begin jaren tachtig zijn de centrale hal en middentunnel fors verbreed en gemoderniseerd door Articon, het voormalige ingenieursbureau van de NS. Inmiddels is dat weer achterhaald; voor de Noord/Zuidlijn worden de tunnels en hallen weer fors verbouwd.

In 1994 werd door de NS een nieuwe verkeersleidingspost in gebruik genomen. Deze ligt aan de westkant, bij het Westerdok, voorheen zat de post in het station zelf. Ook bouwde NS aan uitbreiding van het westelijke emplacement en aan de uitbreiding van vier naar zes sporen ten westen van het station. Deze aanpassing werd uitgevoerd tussen 1991 en 1996. Voor de treinen richting Sloterdijk kwam er zo meer ruimte.

Zoals hierboven vermeld werd in 1996 de middenkap opgeleverd, in 2000 werd de vernieuwde westtunnel geopend. Deze werd verbreed en gemoderniseerd omdat de middentunnel buiten gebruik ging voor de aanleg van de Noord-Zuidlijn. Daarna werd gestart met het verlengen van de perronsporen 10-15. Dit project werd in 2004 opgeleverd. In verband met de Noord-Zuidlijn heeft ProRail in 2003 een kunstwerk in de vorm van een poort geplaatst. Het kunstwerk is van de hand van Hugo Kaagman en is getiteld 2b or not 2b en blijft er nog tot minstens 2010 staan.

[bewerken] Toekomst

Sinds 1997 wordt er gewerkt aan de grote verbouwing van Amsterdam Centraal en omstreeks 2013 zal dit station de status van wereldstation verkrijgen, omdat het een knooppunt is van internationale spoorlijnen, waaronder de HSL-Zuid.

De voorzijde van het station wordt grondig aangepakt, zo zal de Prins Hendrikkade een eenrichtingsweg worden en verdwijnen de busstandplaatsen naar de achterzijde van het gebouw. Het Open Havenfront, het water voor het station zal vergroot worden en de rondvaartboten krijgen nieuwe kassahuisjes. Het hele gebied zal worden herbestraat en het zal het domein van de voetgangers, de fietsers en de trams worden, dit geldt overigens voor het gehele gebied rond het Stationseiland.^[2]

In 2003 werd begonnen aan de bouw van een nieuw busstation onder een boogkap aan de achterzijde van het station, aan het IJ. Dit station zal de vijf oude locaties verspreid rond het stationseiland vervangen. In 2009 werd het station gedeeltelijk in gebruik genomen, zodra het rond 2012 voltooid is zullen alle bussen hier hun eindhalte krijgen. De kades voor de IJ-veren en andere boten worden ook aangepakt. Onder de overkapping zal naast het busstation en een ondergrondse weg ook ruimte worden gemaakt voor een hal, genaamd de IJhal, en zal onder andere winkels en horeca huisvesten.^[3] Ook zal het gedeeltelijk de functie als stationshal.

Intussen wordt onder de grond gebouwd aan de Noord/Zuidlijn, welke de stad van Amsterdam Noord tot aan de Zuidas zal verbinden. De oplevering zal niet voor 2017 plaatsvinden.

[bewerken] Ontwerp

Cuypers ontwierp ook het in 1885 geopende Amsterdamse Rijksmuseum, dat sterk lijkt op het Centraal Station. Van Gendt bouwde alle stations aan de spoorlijn Den Helder – Amsterdam en in Amsterdam onder meer het Concertgebouw (1883-1888), de Hollandsche Manege en het Burgerziekenhuis (1889-1891).

Het station is het eerste station in Nederland dat door een bekende architect werd ontworpen, daarvoor waren het vaak ingenieurs en minder befaamde architecten, maar de omgeving en aanzien van het te bouwen pand vroegen om een architect. Door de aanleg van de sporen en het station op drie kunstmatige eilanden in een deel van het IJ, werd het Open Havenfront afgesloten van open water, maar zo werd wel voorkomen dat de oude stad doorsneden werd met spoorlijnen.

Aan de oostzijde van het station is het Koningspaviljoen (tegenwoordig de Koninklijke wachtkamer) te vinden, compleet met inpandige parkeerplaats (oorspronkelijk voor een koets, nu voor een auto). Dit paviljoen bevat decoraties van de hand van George Sturm, met als thema het koningshuis en het gezag.

Cuypers benadrukte met de twee torens aan weerszijde van de kap dat het station een "nieuwe stadspoort" was. Het stationsgebouw vertoont dan ook sterke gelijkenis met het in 1885 opgeleverde Rijksmuseum, dat door dezelfde architect aan de zuidzijde van de binnenstad is gebouwd.

[bewerken] Vervoer

[bewerken] Tramstation

Het Centraal Station is al sinds het begin van de 20e eeuw de (eind)halte voor vele tramlijnen. Tegenwoordig doen elf tramlijnen het station aan. De haltes zijn verspreid over het westelijke en het oostelijke deel van het eiland. De trams die het station via de Nieuwezijds Voorburgwal richting het Leidseplein of de Rozengracht verlaten stoppen aan de westelijke haltes.De tram naar IJburg en de trams die het Damrak opgaan hebben aan de oostkant van het station hun standplaats.

[bewerken] Metrostation

Aan de voorzijde van het Centraal Station is sinds 1980 ook een metrostation gelegen onder het Stationsplein. De Amsterdamse metrolijnen 51, 53 en 54 hebben hier hun eindpunt.

Er zijn sinds 2003 bouwwerkzaamheden gaande voor de aanleg van de Noord/Zuidlijn (metrolijn 52) die het Centraal Station haaks zal kruisen. Daartoe zijn de hoofdingang en delen van de "Middentunnel" langdurig afgesloten.

Op Stationsplein 7 is het Informatiecentrum Stationseiland waar een beeld wordt gegeven van de veranderingen in en om het Centraal Station in relatie tot de metrobouw.

[bewerken] Busstation

Aan de noordkant, langs de oever van het IJ, komt onder een vierde boogkap een nieuw busstation. Per uur doen zo’n 100 bussen het Centraal Station aan. Bij de start van de bouw in 2003 waren de bushaltes nog verspreid over vijf verschillende locaties, wat zorgde voor onduidelijkheid bij de reizigers. Daarom wordt gebouwd aan één centraal busstation aan de achterzijde van het station.

Het nieuwe busstation ligt op dezelfde hoogte als de treinsporen (+1 niveau). Alle haltes voor stads- en streekbussen, nu nog verspreid rond het Stationseiland, worden verzameld op één plek. Het nieuwe busstation gaat bestaan uit een platform met ruimte voor 24 halteplaatsen met drie op- en afritten. Om de beschikbare ruimte efficiënt te gebruiken, krijgt het nieuwe busstation dynamische halteplaatsen. De halteplaats ligt dus niet vast maar kan verspringen naar de eerst voorliggende of eerst achterliggende halte. Het systeem wijst, afhankelijk van de beschikbare ruimte op dat moment, een halte toe. Een elektronisch bord bij de entree van het busstation informeert de reiziger over de plaats van zijn of haar bus. Via liften, trappen en roltrappen bereiken voetgangers het maaiveld en de IJhal.

Het nieuwe busstation krijgt eenzelfde soort kap als het treinstation. Naast de huidige drie kappen heeft het Centraal Station in 2012 dus een vierde kap. De kap zorgt voor de samenhang tussen het busstation, de stationshal, het maaiveld en de verschillende veren aan de IJzijde van het Centraal Station.

Het busstation is in december 2009 alvast in gebruik genomen voor de bussen van Arriva. De lokale bussen en die van Connexxion zullen aan het einde van 2011 of aan het begin van 2012 volgen.^[4]

[bewerken] IJ-veren

Aan de achterzijde van het Centraal Station, aan de De Ruijterkade is het vertrekpunt van de Amsterdamse veren naar Amsterdam-Noord en van de snelle veerdienst naar Velsen.

[bewerken] Bestemmingen en routes

[bewerken] Treinen

Vanuit het Amsterdamse Centraal Station kan men per trein naar de meeste belangrijke bestemmingen in Nederland en het omliggende buitenland reizen. Zo rijden er vanuit Amsterdam Centraal de volgende treinseries:

Serie	Treinsoort	Route	Bijzonderheden
100	ICE (NS Hispeed)	Amsterdam Centraal – Utrecht Centraal – Arnhem – Frankfurt (Main) Flughafen – Basel SBB
120 / 220	ICE (NS Hispeed)	Amsterdam Centraal – Utrecht Centraal – Arnhem – Frankfurt (Main) Flughafen – Frankfurt (Main) Hbf
400	CityNightLine	Amsterdam Centraal – Utrecht Centraal – Arnhem – Zürich HB (– Brig) / München Hbf (– Garmisch-Partenkirchen)	Rijdt in sommige perioden niet elke dag.
440	EuroNight	Amsterdam Centraal – Utrecht Centraal – Arnhem – Praag / Kopenhagen / Moskou
800	Intercity	Maastricht – Sittard – Roermond – Eindhoven – 's-Hertogenbosch – Utrecht Centraal – Amsterdam Centraal – Alkmaar ( – Schagen – Den Helder)	Vleugeltrein 20800 Heerlen – Sittard. Vertrekt op werkdagen 's ochtends 2x uit Den Helder, 's avonds geen tegentrein. Rijdt in de spits door naar Schagen. 's Avonds en in het weekend tot Amsterdam Centraal.
1000	Fyra (NS Hispeed)	Amsterdam Centraal – Schiphol – Rotterdam Centraal
1400	Intercity	Utrecht Centraal – Amsterdam Centraal – Schiphol – Den Haag HS – Rotterdam Centraal	Nachtnet. Vleugeltreinen 21400 Rotterdam Centraal – Eindhoven en Utrecht Centraal – Eindhoven rijden uitsluitend in de nachten volgend op donderdag, vrijdag en zaterdag.
1500	Intercity	Amsterdam Centraal – Hilversum – Amersfoort – Amersfoort Schothorst	In Amsterdam gekoppeld aan serie 4500 van/naar Enkhuizen
2100	Intercity	Amsterdam Centraal – Schiphol – Den Haag HS – Dordrecht – Roosendaal – Vlissingen
2200	Sneltrein	Amsterdam Centraal – Haarlem – Den Haag HS – Delft – Rotterdam Centraal – Dordrecht – Breda
2600	Sneltrein	Den Haag Centraal – Schiphol – Amsterdam Centraal
3000	Intercity	Nijmegen – Arnhem – Ede-Wageningen – Utrecht Centraal – Amsterdam Centraal – Alkmaar – Den Helder	Stopt na 20:00 ook op Driebergen-Zeist
3900	Intercity	Hoofddorp – Schiphol – Amsterdam Centraal – Almere Centrum – Lelystad Centrum
4000	Sprinter	(Alkmaar – ) Uitgeest – Amsterdam Centraal – Breukelen – Woerden – Gouda – Rotterdam Centraal	Rijdt alleen 's avonds en op zondag tussen Alkmaar en Uitgeest
4500	Intercity	Amsterdam Centraal – Hoorn – Enkhuizen	In Amsterdam gekoppeld aan treinserie 1500 van/naar Amersfoort Schothorst
14500	Intercity	Amsterdam Centraal – Hoorn – Enkhuizen	Rijdt alleen in de spits.
4600	Sprinter	Amsterdam Centraal – Almere Centrum – Almere Oostvaarders ( – Lelystad Centrum)	Rijdt alleen 's avonds van/naar Lelystad
14700	Sprinter	Uitgeest – Amsterdam Centraal	Rijdt in de spits verder naar Utrecht en Rhenen
4800	Stoptrein	Amsterdam Centraal – Haarlem – Uitgeest
5400	Intercity	Amsterdam Centraal – Haarlem – Zandvoort aan Zee
5800	Sprinter	Amsterdam Centraal – Hilversum – Amersfoort – Amersfoort Vathorst	Rijdt 's avonds en in het weekend niet tussen Amersfoort en Amersfoort Vathorst.
6300	Stoptrein	Den Haag Centraal – Leiden Centraal – Haarlem ( – Amsterdam Centraal)	Rijdt alleen in de spits naar Amsterdam Centraal.
7400	Sprinter	(Amsterdam Centraal – ) Breukelen – Utrecht Centraal – Driebergen-Zeist – Rhenen	In de spits gekoppeld aan Sprinter 14700 van/naar Uitgeest; stopt richting Rhenen niet in A'dam Muiderpoort en -Amstel
9200	Intercity (NS Hispeed)	Amsterdam Centraal – Schiphol – Den Haag HS – Roosendaal – Antwerpen-Centraal – Brussel-Zuid	Beneluxtrein, stopt niet in Leiden Centraal
9300	Thalys (NS Hispeed)	Amsterdam Centraal – Schiphol – Rotterdam Centraal – Antwerpen-Centraal – Brussel-Zuid – Paris Nord

[bewerken] Lokaal vervoer

Stationsplein met bouwwerkzaamheden aan de Noord/Zuidlijn

Het metrostation Amsterdam Centraal

De tramhaltes aan de westzijde van het station

De tramhaltes aan de oostzijde van het station en de haltes van de GVB-bussen

Een bus aan de oostelijke standplaats in 2007

Bussen aan de oostelijke standplaats in 2005

Hieronder een overzicht van bus-, tram- en metrolijnen die Amsterdam Centraal aandoen.

[bewerken] Metro

Concessiegebied	Lijn	Route
GVB
Amsterdam	51	CS – Amstelstation – Station Amsterdam Zuid – Amstelveen Westwijk
	53	CS – Amstelstation – Station Diemen Zuid – Gaasperplas
	54	CS – Amstelstation – Station Duivendrecht – Bijlmer ArenA – Holendrecht – Gein

[bewerken] Tram

Concessiegebied	Lijn	Route
GVB
Amsterdam	1	CS – Leidseplein – Surinameplein – Osdorp De Aker (Matterhorn)
	2	CS – Leidseplein – Hoofddorpplein – Nieuw Sloten (Oudenaardeplantsoen)
	4	CS – Frederiksplein – Station RAI
	5	CS – Leidseplein – Station Zuid – Amstelveen (Binnenhof)
	9	CS – Plantage – Watergraafsmeer – Diemen (Sniep)
	13	CS – Rozengracht – Mercatorplein – Geuzenveld (Lambertus Zijlplein)
	16	CS – Vijzelstraat – De Lairessestraat – VU medisch centrum
	17	CS – Rozengracht – Kinkerstraat – Osdorp (Dijkgraafplein)
	24	CS – Vijzelstraat – Stadionweg – VU medisch centrum
	25	Passagiersterminal – CS – Vijzelstraat – President Kennedylaan
	26	CS – Piet Heintunnel – IJburg (IJburglaan)

[bewerken] Bus

Concessiegebied	Lijn	Route
Connexxion
	91	Amsterdam CS – Amsterdam-Noord – Zaandam Schipbeek
	92	Amsterdam CS – Amsterdam-Noord – Oostzaan – Zaandam Station
	94	Amsterdam CS – Amsterdam-Noord – Zaandam Station
	142	Amsterdam CS – Leidseplein – VU medisch centrum – Amstelveen Busstation - Amstelveen Poortwachter – Uithoorn Busstation – Mijdrecht – Wilnis (Sneldienst tussen Uithoorn en Amsterdam CS)
	170	Amsterdam CS – Leidseplein – VU medisch centrum – Amstelveen Busstation – Amstelveen Poortwachter – Uithoorn Busstation – Uithoorn Amstelplein
	172	Amsterdam CS – Leidseplein – VU medisch centrum – Amstelveen Busstation – Aalsmeer – Kudelstaart
	N70	Amsterdam CS – Leidseplein – Stadionbuurt – VU medisch centrum – Amstelveen Busstation – Uithoorn Busstation – Mijdrecht – Wilnis – Vinkeveen
	N72	Amsterdam CS – Leidseplein – Stadionbuurt – VU medisch centrum – Amstelveen Busstation – Uithoorn Busstation – Aalsmeer – Schiphol P30 – Schiphol Plaza/NS
	N93	Amsterdam Leidseplein – Amsterdam CS – Amsterdam-Noord – Landsmeer – Amsterdam-Noord – Oostzaan – Zaandam Station
GVB
	18	CS – Slotervaart
	21	CS – Geuzenveld
	22	Spaarndammerbuurt – CS – Station Amsterdam Muiderpoort – Indische buurt
	32	CS – Buikslotermeerplein
	33	CS – Buikslotermeerplein – Nieuwendam
	34	CS – Banne Buiksloot
	35	CS – Molenwijk
	42	CS – KNSM Eiland
	43	CS – Borneo Eiland
	48	CS – Station Sloterdijk
	348	CS – Station Sloterdijk
	352	CS – Geuzenveld
	353	CS – Osdorp De Aker
	354	CS – Amstelveen Busstation – Amstelveen Waardhuizen
	355	CS – Amstelstation – Bijlmer ArenA
	357	CS – Gaasperplas – Bijlmer ArenA
	358	CS – Station Zuid – Badhoevedorp
	359	CS – Muiderpoortstation – IJburg
	360	CS – Buikslotermeerplein (Alleen in de zomerperiode.)
	361	CS – Nieuwendam
	363	CS – Molenwijk
Arriva
	93	Amsterdam CS – Amsterdam Buikslotermeerplein – Amsterdam-Noord – Landsmeer – Den Ilp – Purmerend
	100	Amsterdam CS – Amsterdam Buikslotermeerplein – Purmerend Tramplein – Purmerend M L Kingweg – Middenbeemster – De Rijp
	104	Amsterdam CS – Purmerend Purmer Noord
	106	Amsterdam CS – Purmerend M L Kingweg
	107	Amsterdam CS – Amsterdam Buikslotermeerplein – Purmerend Purmer Noord
	108	Amsterdam CS – Purmerend Weidevenne – Purmerend Tramplein
	110	Amsterdam CS – Amsterdam Buikslotermeerplein – Monnickendam – Volendam – Edam
	111	Amsterdam CS – Amsterdam Buikslotermeerplein – Monnickendam – Marken
	112	Amsterdam CS – Volendam – Edam
	114	Amsterdam CS – Amsterdam Buikslotermeerplein – Monnickendam – Edam – Hoorn Station
	115	Amsterdam CS – Monnickendam
	116	Amsterdam CS – Volendam – Edam
	117	Amsterdam CS – Edam – Hoorn Station
	118	Amsterdam CS – Volendam – Edam
	173	Amsterdam CS – Amsterdam Buikslotermeerplein – Amsterdam-Noord – Landsmeer
	200	Amsterdam CS – Amsterdam Buikslotermeerplein – Purmerend Tramplein – Purmerend M L Kingweg
	204	Amsterdam CS – Purmerend Purmer Noord
	210	Amsterdam CS – Monnickendam – Volendam – Edam
	217	Amsterdam CS – Edam – Hoorn Station

[bewerken] Voorzieningen

OV-chipkaartpoortjes met op de achtergrond een Albert Heijn

Bouwwerkzaamheden Noord/Zuidlijn

• AKO
• Albert Heijn to go (drie vestigingen in het treinstation, in de Oost- en Westtunnel één en in het metrostation één)
• Ben en Jerry's winkel
• Burger King
• C'est du Pain
• Erica kruiderijen
• Etos
• Free Record Shop
• GWK Travelex
• HEMA
• Julia's
• Kiosk
• Leonidas
• Moonflower (bloemist)
• Pizza Hut
• Shakies
• Servex
• Starbucks
• Swatch
• VVV

[bewerken] Zie ook

• Stationsplein (Amsterdam)

[bewerken] Fotogalerij

Situatie in 1895   De oudste overkapping, gezien vanaf perron 2B   Oostzijde Centraal Station   Het station gezien vanaf de Oudekerkstoren   Het station vanuit het oosten   Detail van de zuidelijke overkapping   ICE en Beneluxtrein ten oosten van het Centraal Station

[bewerken] Externe links

• Station Amsterdam Centraal op Stationsweb
• Projectwebsite van het Stationseiland

Bronnen, noten en/of referenties Aan 't schipryk Y. Oude en jonge monumenten rond de historische oevers van het IJ. Open Monumentendag 1995. Gemeentelijk Bureau Monumentenzorg Amsterdam. ISBN 90-6274-090-1 Centraal Station Amsterdam. Het paleis voor de reiziger. Auteur: Aart Oxenaar. Kleine Monumentenreeks, SDU uitgeverij, Den Haag, 1989. ISBN 90-12-06210-1 Spoorwegarchitectuur in Nederland 1841-1938 (pagina's 99-110). Auteur: H. Romers; De Walburg Pers, Zutphen, 1981. ISBN 90-6011-366-7 ↑ Projectpagina Prorail ↑ (nl) Projecten:Stadszijde, amsterdam.nl, geraadpleegd op 20 december 2009 ↑ (nl) Projecten:IJzijde, 16 juni 2009 ↑ (nl) Busstation IJzijde open, website van Het Parool, 12 december 2009