De Stijl

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie

Ga naar: navigatie, zoeken
Letterklankbeelden door Theo van Doesburg uit het tijdschrift De Stijl in 1921
Theo van Doesburg. Compositie VIII (de Koe). Circa 1917. Olieverf op doek. New York, MoMA.
Theo van Doesburg. Compositie IX (variatie op 'De Kaartspelers'). 1917. Olieverf op doek. Gemeentemuseum Den Haag.
Theo van Doesburg. Ritme van een Russische dans. Olieverf op doek. 1918. New York, MoMA.
Gerrit Rietveld. Rood-blauwe stoel. Circa 1918.
Voorkant van het boekwerk Le Neo-plasticisme
Gerrit Rietveld (maquette) en Vilmos Huszàr (kleur). Maquette Ruimte-Kleur-Compositie voor de Juryfreie Kunstschau in Berlijn. 1923. Materiaal en afmetingen onbekend. Verdwenen.
Theo van Doesburg. Contra-Compositie V. 1924. Olieverf op doek. Amsterdam, SMA.
Het Rietveld-Schröderhuis in Utrecht

De Stijl was een Nederlandse kunstbeweging die in 1917 te Leiden werd opgericht. De belangrijkste leden waren Theo van Doesburg, Piet Mondriaan, Vilmos Huszàr, Bart van der Leck, Gerrit Rietveld, Georges Vantongerloo en J.J.P. Oud. De kunst van De Stijl wordt gekenmerkt door het gebruik van de primaire kleuren, gecombineerd met zwart, wit en grijs en rechte lijnen. De leden van De Stijl zochten naar een pure representatie van de werkelijkheid om zodoende een universele stijl te scheppen. De ideeën werden gecommuniceerd via het gelijknamige tijdschrift De Stijl.

Inhoud

[bewerken] Geschiedenis

[bewerken] Vroege geschiedenis

Aan het begin van de twintigste eeuw gebeurde er veel in de kunst: sinds de impressionisten een revolutie veroorzaakten met hun nieuwe blik op de schilderkunst volgden vele stromingen elkaar op. Rond 1910 was vooral het kubisme een belangrijke en invloedrijke stroming. Ook in Nederland was er sprake van een grote interesse in 'nieuwe kunst'.

In 1914 brak de Eerste Wereldoorlog uit, Nederland bleef neutraal, wat betekende dat veel Nederlandse kunstenaars het land niet uit konden en bijvoorbeeld niet naar Parijs konden gaan, op dat moment het hart van de internationale kunstwereld.

In deze tijd begon Theo van Doesburg met het zoeken naar kunstenaars voor het oprichten van een tijdschrift en bijbehorende kunstbeweging. Van Doesburg was een kunstschilder, schrijver, dichter en recensent die meer succes had met schrijven over kunst dan als zelfstandig kunstenaar. Behalve kunstenaar was Van Doesburg ook bijzonder goed in het leggen van contacten: door zijn extravagante manier van doen leert hij veel mensen kennen in het kunstcircuit. In de huidige tijd zouden we hem waarschijnlijk een uitstekend netwerker noemen.

[bewerken] Oprichting

Rond 1915 begint Van Doesburg de kunstenaars te ontmoeten die uiteindelijk de oprichters van het op dat moment nog naamloze tijdschrift zouden worden. Piet Mondriaan leert hij kennen via een expositie in het Stedelijk Museum. Hij ontmoet ook Bart van der Leck, J.J.P. Oud en Vilmos Huszàr, een Hongaars kunstenaar. Uiteindelijk richt hij met deze kunstenaars, en de dichter Antony Kok in 1917 De Stijl op.

In de eerste jaren was de groep nog redelijk homogeen en publiceerde men regelmatig 'manifesten' die werden ondertekend door leden van de groep. De sociaal-economische omstandigheden van de tijd waren een belangrijke inspiratiebron voor hun ideeën. Bij de architectuur stond men direct onder invloed van Berlage en Frank Lloyd Wright.

[bewerken] Ideeën en principes

In het algemeen streefde men naar een zo groot mogelijke eenvoud en abstractie. Zowel in de architectuur als in de schilderkunst kwam men tot abstracte composities. De kleuren werden daarom beperkt tot de primaire kleuren rood, geel en blauw. Tevens werden zwart, wit en alle tinten grijs gebruikt. De ideeën van de groep worden ook wel aangeduid met de naam Nieuwe Beelding of Neo-plasticisme, een term die Mondriaan later gebruikte voor een boek met zijn ideeën.

[bewerken] Collectiviteit

Van Doesburg zette zich ook sterk af tegen wat hij noemde de 'willekeurige individualiteit' in de kunst. Zijn ideaal was de universaliteit in de kunst te herstellen, zoals die bijvoorbeeld bij de oude Egyptenaren en in de Middeleeuwen bestond. Om dit te bereiken probeerde hij zijn mede De Stijl-kunstenaars ertoe te bewegen elkaars werk te bestuderen en te becommentariëren in zijn tijdschrift. Dat hij zelf het werk van zijn collega's zeer serieus nam mag blijken zijn eigen werk; zo had zijn schilderij Compositie IX (De kaartspelers) net zo goed een Huszàr kunnen zijn en is zijn Ritme van een Russische dans sterk ontleend aan Van der Leck. Hoewel er in de 19de en 20e eeuw talloze collectivistische kunstenaarsgroepen bestonden, was De Stijl de eerste groep die het streven naar originaliteit, zoals dat sinds de Romantiek bestond, volledig overboord gooide.

[bewerken] Veranderingen in het begin van de jaren 20

Rond 1921 begon het karakter van de groep te veranderen. Na Van Doesburgs medewerking aan het Bauhaus in 1921 kwamen er andere invloeden. Deze invloeden waren voornamelijk die van Malewitsj en het Russisch constructivisme. Niet alle leden waren het hier mee eens: in 1923 brak Mondriaan met Van Doesburg en kwamen er veel nieuwe 'leden' bij De Stijl. Ook de invloed van het Dadaïsme, zoals de gedichten van I.K. Bonset en de 'anti-filosofie' van Aldo Camini, werden niet altijd op prijs gesteld. Pas na de dood van Van Doesburg bleek dat deze twee heren alter ego's van hem waren.

[bewerken] Architectuurtentoonstelling 1923

In het najaar van 1923 vond op initiatief van Theo van Doesburg de tentoonstelling Les Architectes du Groupe “De Styl” plaats in galerie L'Effort Moderne in Parijs, welke begin 1924 opnieuw te zien was in de Ecole Spatiale d'Architecture. De quasi-officiële locatie van deze laatste tentoonstelling gaf in Nederland de indruk dat De Stijl in Frankrijk geaccepteerd was. Niettemin werd De Stijl, tot groot ongenoegen van Van Doesburg, uitgesloten van vertegenwoordiging van Nederland op de Exposition des Arts Décoratifs in 1925.[1]

[bewerken] Na de dood van Van Doesburg

Theo van Doesburg overleed in 1931 te Davos. Zijn vrouw Nelly beheerde zijn nalatenschap. Omdat Van Doesburg de centrale spil was van de groep hield De Stijl toen op te bestaan. De kunstenaars hielden wel contact, maar zonder een centraal figuur bleek De Stijl niet meer te kunnen voortbestaan. Vaak wordt gedacht dat de kunstenaars van De Stijl een hechte groep waren: dit is echter maar de vraag. De kunstenaars kenden elkaar uiteraard wel, maar het grootste deel van de communicatie verliep via briefcontact. Mondriaan en Rietveld hebben elkaar bijvoorbeeld nooit ontmoet.

Veel van de kunstenaars bleven de grondgedachten achter de beweging echter wel trouw, ook na 1931. Rietveld bleef bijvoorbeeld meubels maken volgens de beginselen van De Stijl. Mondriaan bleef in dezelfde stijl werken als waarmee hij begon rond 1920. Van der Leck greep echter al vrij snel na zijn vertrek in 1917 terug naar figuratieve composities.

[bewerken] Invloed op de architectuur

De invloed van De Stijl op de architectuur is tot ver na 1931 groot geweest. Onder meer Ludwig Mies van der Rohe was een van de belangrijkste aanhangers van de principes en Rietveld bouwde tussen 1923 en 1924 het Rietveld-Schröderhuis, het enige bouwwerk dat volledig volgens de principes van De Stijl is neergezet. Twee fraaie voorbeelden van J.J.P. Oud zijn te vinden in Rotterdam: café De Unie aan de Mauritsweg en de directiekeet in het Witte Dorp.

[bewerken] De Stijl tegenwoordig

De Stijl wordt tegenwoordig gezien als één van de belangrijkste Nederlandse bijdragen aan de kunst. De ironie is dat de leden van De Stijl een 'internationale stijl' wilden scheppen terwijl door veel mensen De Stijl juist als typisch Nederlands wordt gezien. De werken van de leden van De Stijl zijn over de wereld verspreid maar er worden regelmatig Stijl-tentoonstellingen georganiseerd. De belangrijkste musea voor Stijl-kunstwerken zijn waarschijnlijk het Gemeentemuseum in Den Haag, dat wereldwijd de grootste collectie Mondriaans in zijn bezit heeft, het Stedelijk Museum in Amsterdam, waar veel werk van Rietveld en Van Doesburg te zien is, en het Centraal Museum in Utrecht, dat het Rietveld-Schröderhuis als dependance in beheer heeft.

De Stijl is in 2006 opgenomen in de Canon van Nederland van de commissie-Van Oostrom.

[bewerken] Invloed op de muziek

  • In de muziek is de invloed van De Stijl in het begin van de twintigste eeuw alleen van belang geweest voor het werk van de componist Jacob van Domselaer. Hij maakte tussen 1913 en 1916 zijn Proeven van Stijlkunst, geïnspireerd op de kunst van (voornamelijk) Mondriaan. Nelly van Doesburg, die zich toen Pétro noemde, heeft deze pianostukken, waarin geprobeerd werd de op abstractie gerichte Stijl-principes in klank om te zetten, in de jaren twintig enige malen uitgevoerd. Van Domselaer is tijdens zijn leven relatief onbekend gebleven en speelde geen grote rol binnen de Stijl-groep.
  • De Amerikaanse band The White Stripes noemde haar tweede album De Stijl. Dit omdat de twee leden van The White Stripes, Jack White en Meg White, deze stroming als inspiratie voor hun muziek gebruikten. Toen de White Stripes in Nederland waren voor een concert hebben ze ook het Rietveld-Schröderhuis bezocht.
  • Het derde bedrijf van de opera De Materie van de Nederlandse componist Louis Andriessen heet De Stijl, en heeft Mondriaan en De Stijl als onderwerp. De structuur van het stuk is gebaseerd op het schilderij Compositie met rood, geel en blauw (1927) van Mondriaan.

[bewerken] Overzicht van kunstenaars van De Stijl

Principiële mede-werkers aan De Stijl. 1917-1927.

Aangezien veel kunstenaars een los/vast-verband hadden binnen De Stijl is het moeilijk om een goed overzicht te krijgen van mensen die een bijdrage hebben geleverd. Een handige leidraad bij het vaststellen van alle De Stijl-kunstenaars vormt de tabel die Theo van Doesburg in 1927, bij het tienjarig jubileum van De Stijl, opstelde (zie afbeelding). Hij maakt onderscheid tussen diegenen die actief een bijdrage leverden bij de oprichting van het tijdschrift in 1917 en diegenen die later een bijdrage leverden. Aan de hand hiervan is de volgende lijst op te stellen:

Oprichters:

Overige medewerkers:

Overige kunstenaars geassocieerd aan De Stijl:

[bewerken] Noten

  1. ↑ In plaats van De Stijl werd de Amsterdamse School op deze tentoonstelling gevraagd Nederland te vertegenwoordigen met een paviljoen van de architect Jan Frederik Staal.
    Paul Overy (1997). De Stijl. London: Thames and Hudson (ISBN 0500202400), p. 176.

[bewerken] Literatuur

Over De Stijl en de individuele leden is veel literatuur verschenen, voornamelijk in het Engels en het Nederlands. Hieronder een klein overzicht. Veel informatie is ook te vinden in biografieën van de individuele leden, zoals de Catalogue raisonné (Joosten en Welsh, Blaricum: V+K Publishing, 1998) van Mondriaan en de Oeuvrecatalogus van werken van Van Doesburg.

  • Blotkamp, Carel (ed.): De beginjaren van De Stijl 1917-1922 (Utrecht: 1982, Reflex)
  • Blotkamp, Carel (ed.): De Vervolgjaren van De Stijl 1922-1932 (Amsterdam: Veen, 1996)
  • Hoek, Els (redactie; 2000). Theo van Doesburg. Oeuvrecatalogus. Bussum: Uitgeverij Thot.
  • Jaffé, H.L.C. De Stijl, 1917-1931, The Dutch contribution to modern Art, 1e dr. (Amsterdam: J.M. Meuelenhoff, 1956)
  • Jaffé, H.L.C. De Stijl. (1e dr.). Amsterdam: J.M. Meulenhoff. (Niet te verwarren met het hoofdwerk over De Stijl, ook van Jaffé. Dit is slechts een kleine samenvatting)
  • Overy, Paul. De Stijl, 1e dr. (London: Studio Vista, 1969)
  • White, Michael: De Stijl and Dutch modernism (Manchester [etc]: Manchester University Press, 2003)

[bewerken] Verwante stromingen en stijlen

De vormgeving van De Stijl design is familie van onder andere de volgende designstromingen en stijlen:

[bewerken] Externe links

Wikimedia Commons
Schilderstijlen

Classicisme · Realisme · Impressionisme · Postimpressionisme · Neo-impressionisme · Symbolisme · Jugendstil · Expressionisme · Fauvisme · Abstracte kunst · Kubisme · Dadaïsme · Surrealisme · Abstract expressionisme · Art Deco · Neo-expressionisme
Ontvangen van "http://nl.wikipedia.org/wiki/De_Stijl"
Persoonlijke instellingen