Gdańsk

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie

(Doorverwezen vanaf Gdansk)

Ga naar: navigatie, zoeken

Gdańsk
Danzig
Gduńsk

Stad in Polen

(Details)

Gdańsk

Situering

Woiwodschap

Pommeren

District

stadsdistrict

Algemeen

Oppervlakte

262,03 km²

Inwoners (2005)

459.072^[1] (1752/km²)

Overig

Identificatiecode

22610

Website

www.gdansk.pl

Portaal

Centraal-Europa

Zicht op de oude haven

Gdansk bij nacht

Groene poort

Fontein in het centrum

Strand ten westen van Gdansk, op achtergrond de haven Nowy Port

Gdańsk uitspraak (info·uitleg); tot 1945 Duits: Danzig; Nederlands (sterk verouderd): Danswijk; Kasjoebisch: Gduńsk) is hoofdstad van Pommeren en een Hanzestad in Polen, gelegen aan de Oostzee, op de plaats waar de westelijke arm van de Wisła (Weichsel) de Bocht van Gdansk bereikt.

De stad telt 450.000 inwoners. Gdańsk vormt samen met de badplaats Sopot en de havenstad Gdynia de zogenaamde Driestad (Trójmiasto), een agglomeratie met ruim 1 miljoen inwoners. De stad is tevens het centrum van de regionale Kasjoebische cultuur.

[bewerken] Geschiedenis

Zie Geschiedenis van Gdańsk voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Gezicht op Gdańsk omstreeks 1628

Volgens de archeologische opgravingen is de stad (destijds eigenlijk een vissersdorp) rond de vijfde eeuw n.C. ontstaan. Als officiële "geboortedatum" van de stad wordt echter het jaar 997 gehanteerd, wanneer de stad door de heilige Adalbert, op zijn weg naar Pruisen, bezocht werd. In dit verband werd de stad voor het eerst in de historische kronieken vermeld. Toen was de stad voornamelijk door West-Slaven (Kasjoeben) en enige Baltische Pruisen bewoond.

Op 14 november 1308 werd de stad door de ridders van de Duitse Orde veroverd, waarna zij deel van Pruisen werd. De Duitse taal had al spoedig in de stad de overhand gekregen door de toestroom van Duitse handelaars. De stad groeide voorspoedig en raakte bekend onder de Hoog-Duitse naam Danzig. Reeds in 1226 had de stad, onder Pools toezicht en deels gedomineerd door de Pommerse hertogen, de naam Dantzice, de Nederduitse naam voor de stad.

In 1466, na de nederlaag van Duitse Orde in de Dertienjarige Oorlog, keerde stad terug bij het koninkrijk Polen. De Duitstalige bevolking genoot echter een verregaande autonomie en aan de overheersende positie van het Duits werd geen enkele afbreuk gedaan. De Duitse bevolking ging, in tegenstelling tot de Kasjoeben op het platteland, over naar het Protestantisme.

In de 16e en 17e eeuw kende Gdansk zijn gouden tijd. Bijna heel de Poolse graanexport ging door de haven van Gdansk, waardoor de stad al spoedig de grootste en de rijkste havenstad aan de Oostzee werd, met Koningin van de Oostzee als eretitel. Met zijn 60.000 à 70.000 inwoners was Dantzig de grootste stad, niet alleen van het Koninkrijk Polen, maar van het gehele Oostzee-gebied.

In die tijd werden vele mooie renaissancegebouwen in Gdansk opgetrokken, die nog steeds het beeld van de historische binnenstad typeren en de stad aantrekkelijk maken voor toeristen. De gebouwen werden voornamelijk gebouwd door uitgenodigde architecten uit Nederland; het is dus niet verwonderlijk dat historisch Gdańsk enigszins aan Amsterdam doet denken.

In de 18e eeuw begon Danzig aan macht in te boeten, hetgeen deels te wijten was aan de opkomst van de nieuwe grote Oostzeehaven Sint-Petersburg.

In 1793, na de Tweede Poolse Deling, werd Danzig door Pruisen geannexeerd. Na de Eerste Wereldoorlog werd de stad van de rest van Duitsland afgesneden door de Poolse corridor, die Polen met de zee verbond. De stad had de status van vrijstaat onder toezicht van de Volkenbond (Vrije Stad Danzig (1920-1939)). De bevolking was toen vrijwel geheel Duits, maar de kleine Poolse minderheid had recht op eigen instellingen, zoals scholen en postkantoren.

De Langer Markt, met zicht op Marienkirche op de achtergrond en het raadhuis, omstreeks 1900

Omdat de Polen vreesden dat de overwegend Duitstalige stad Danzig wel eens aan hun greep zou kunnen ontsnappen, besloten zij in de jaren 1920 tot de bouw van een tweede Oostzee-haven, Gdynia, waarvan het handelsverkeer al spoedig dat van Danzig begon te evenaren.

Op 1 september 1939 werden de Poolse instellingen door de Duitse krijgsmacht aangevallen bij Westerplatte. Danzig werd bezet en een nazificeringscampagne werd opgezet, waarmee de Tweede Wereldoorlog voor de stad begon. De Duitse aanval hier wordt ook wel gezien als het begin van de Tweede Wereldoorlog.

Begin 1945 vonden vanuit Danzig grote reddingsacties plaats voor de Duitse bevolking voor onder meer Oost-Pruisen en West-Pruisen, welke op dat moment frontgebied waren geworden en door het Rode Leger veroverd werden. Vele Duitse burgers, met name kinderen, vrouwen en bejaarden, werden per schip overgebracht naar veilige steden als Kiel en Lübeck.

Na de Tweede Wereldoorlog, waarin de stad grote schade leed, kwam de stad volgens de Conferentie van Potsdam toe aan Polen. De achtergebleven Duitstalige bevolking werd van 1945-1947 op vaak gewelddadige wijze uit de stad verdreven en gedeporteerd.

Ondanks de rampzalige toestand van Polen werd al in de jaren '40 begonnen aan de herstellings- en restauratiewerken van de historische stadskern, die tijdens de oorlog voor 70 à 80 % vernield werd. Ook werd Gdansk opnieuw een belangrijke havenplaats; de scheepsbouw beleefde er onder het communistische regime jaren van bloei. Poolse nieuwkomers uit centraal-Polen en vooral vluchtelingen uit de voormalige oostelijke gebieden van de vooroorlogse Poolse republiek, namen in Gdansk hun intrek.

In de jaren 80 verwierf de stad faam, toen onder leiding van Lech Wałęsa op de plaatselijke Leninwerf de vakbond Solidarność (Solidariteit) werd opgericht.

Dankzij de inspanningen van Poolse restaurateurs wordt het Gdansk van vandaag samen met Warschau en Krakau tot de mooiste steden van de Republiek Polen gerekend.

[bewerken] Toerisme

Vooral rondom Ulica Długa en Długi Targ bevinden zich veel gebouwen uit de Hanzeperiode. Tussen Sopot en Gdansk Nowy Port is een zandstrand van ongeveer 6 kilometer lengte. Er zijn veel wandel- en fietspaden in dit strandgebied. Verder heeft Gdańsk zoals veel Poolse steden een uitgebreid uitgaansleven, met veel disco's. Vanuit Gdańsk is de badplaats Sopot dag en nacht makkelijk per trein bereikbaar. Daar bevinden zich veel cafés, terrasjes en ander vermaak.

[bewerken] Verkeer en vervoer

De stad heeft meerdere spoorwegstations, waarvan Gdańsk Główny de belangrijkste, en er rijden trams. De spoorwegen bieden onder andere rechtstreekse verbindingen met steden als Warschau, Berlijn en Poznań, maar ook met de Russische exclave Kaliningrad. De Europese weg E77 naar Warschau loopt door de stad. Vanuit de haven kan naar verschillende overzeese bestemmingen worden gevaren. Er is een vliegveld even ten westen van de stad: Luchthaven Gdansk Lech Wałęsa.

[bewerken] Partnersteden

Sint-Petersburg (Rusland), sinds 1997
Turku (Finland), sinds 1958

[bewerken] Geboren in Gdańsk

Kaspar Förster, gelijknamige vader (1774-1652) en zoon (1616-1673), beiden renaissance componisten o.a. van Lutherse kerkmuziek, de zoon werd na aanstellingen bij verschillende koninklijke hoven, cantor van de Danziger Marienkirche
Paul Sievert (1586-1666) renaissance componist o.a. van Lutherse kerkmuziek, kreeg zijn opleiding bij Jan Pieterszoon Sweelinck in Amsterdam en werd aangesteld als organist aan de Danziger Marienkirche.
Johannes Hevelius (latinisering van Hevel of Höwelcke) (28 jan. 1611 - 28 jan. 1687) brouwer en astronoom. De brouwerij van Gdańsk voert als merk de naam Hevelius
Andreas Schlüter (20 mei 1662 - 1714) beeldhouwer en architect voor het Pruisische en het Russische hof. Bouwmeester van het Stadtschloss in Berlijn
Daniel Gabriel Fahrenheit (24 mei 1686 - 16 september 1736), natuurkundige
Daniel Nikolaus Chodowiecki (13 febr. 1726 - 7 febr. 1801), kunstschilder en kopersteker, sinds 1797 directeur van de Akademie der Bildenden Künste in Berlijn
Heinrich Rickert (27 dec. 1833 - 3 nov. 1902) leider van de Nationalliberalen in de Duitse Rijksdag, sinds 1880 overgestapt naar de vrije liberalen
Alfred Flatow (3 oktober 1869 - 28 december 1942), Duits turner en Holocaustslachtoffer
Arthur Schopenhauer (22 febr. 1788 - 21 sept. 1860), Duits filosoof
Günter Grass (16 okt. 1927), Duits schrijver
Rutka Laskiër (±1929-1943), Joods meisje dat dagboek schreef
Piotr Szulkin (26 april 1950), Pools filmmaker
Jan de Weryha-Wysoczański (1 okt. 1950), Pools-Duits beeldhouwer
Donald Tusk (22 april 1957), Pools premier