Gorinchem

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie

Ga naar: navigatie, zoeken

Gorinchem

Gemeente in Nederland

Situering

Provincie

Zuid-Holland

Coördinaten

51°50' NB 4°58' OL

Algemeen

Oppervlakte

21,99 km²

- land

18,95 km²

- water

3,04 km²

Inwoners (30 nov. 2009)

34.595^? (1826/km²)

Hoofdplaats

Gorinchem

Belangrijke verkeersaders

A15, A27

Politiek

Burgemeester (lijst)

Piet IJssels (PvdA)

Economie

Gemiddeld inkomen (2006)

€ 12.800 per inw.

Gem. WOZ-waarde (2008)

€ 212.000

WW-uitkeringen (2007)

17 per 1000 inw.

Autobezit (2007)

407 per 1000 inw.

Overig

Postcode(s)

4200-4207

Netnummer(s)

0183

CBS-code

0512

CBS-wijkindeling

zie wijken en buurten

Website

www.gorinchem.nl

Portaal

Nederland

Kaart van de Vestingstad Gorinchem van Blaeu uit 1652

De Dalempoort

De Grote Markt in Gorinchem

Dit is in Bethlehem Gasthuisstraat 25; Gorinchem

Korenmolen De Hoop Gorinchem

De Grote Toren

Hendrik Hamelhuis

Sluis geeft toegang tot de Linge

Linge in Gorinchem

Waaierdeur van de Korenbrugsluis

Modern sluisgebouw

Gorinchem ( uitspraak (info·uitleg)), meestal uitgesproken en soms ook geschreven als Gorcum of Gorkum, is een stad en gemeente in de Nederlandse provincie Zuid-Holland. Op een oppervlakte van 22,01 km² (waarvan 3,23 km² water) wonen 34.595 mensen (30 nov. 2009, bron: CBS). Dalem behoort ook tot de gemeente Gorinchem. In het centrum van Gorinchem ligt de goed bewaarde vestingstad.

Gorinchem ligt aan de rivier de Boven Merwede aan de overkant van Woudrichem. De gemeente heeft een station aan de westelijke Betuwelijn (Dordrecht-Geldermalsen). Ten noorden van Gorinchem loopt rijksweg A15, die gebundeld is met de Betuweroute. Ten westen van de stad loopt rijksweg A27 met als 'flessenhals' de Merwedebrug. In Gorinchem wordt carnaval gevierd, waar vele groepen aan meedoen.

[bewerken] Geschiedenis

[bewerken] Eerste bewoning

Men neemt aan dat Gorinchem is ontstaan doordat vissers en boeren rond het jaar 1000 een nederzetting stichtten op wat hoger gelegen land nabij een monding van de Linge in de Merwede. Gorinchem ("Goriks Heem") wordt het eerst genoemd in een document uit 1224 waarin Floris IV de Gorcumers de tolvrijdom in het gehele graafschap Holland bevestigt.

[bewerken] Vestingstad

Tussen 1247 en 1267 kwam Gorinchem en omgeving in het bezit van de heren Van Arkel. Aan het eind van de 13e eeuw werden rond de nederzetting wallen opgeworpen die versterkt waren met palissaden, dit in een poging zich te beschermen tegen de overheersing van de buurstaten Holland en Gelre. Halverwege de 14e eeuw werden de wallen verder versterkt met stenen muren waar 7 poorten in zaten en 23 torens waardoor een echte stadswal ontstond.

Otto van Arkel verleende Gorinchem op 11 november 1382 stadsrechten. Bij een grote stadsbrand gingen in 1388 vijftienhonderd huizen, bijna de hele stad, in vlammen op^[1]. Gorinchem werd in 1417 definitief door de graven van Holland ingelijfd. Door de aansluiting bij Holland bloeide de handel op en Gorinchem groeide uit tot de achtste stad van Holland.

Aan het begin van de Tachtigjarige oorlog werd Gorinchem uit Spaanse handen bevrijd op 26 juni 1572 toen het werd ingenomen door de Watergeuzen en Willem van Oranje. In diezelfde periode ging de hervorming Gorinchem niet zonder slag of stoot voorbij. In 1566 werd de eerste protestantse kerkdienst gehouden. Zes jaar later, op 9 juli 1572, namen de calvinistische Watergeuzen 19 rooms-katholieke priesters en broeders gevangen en voerden hen weg naar Den Briel (Brielle) waar zij in een turfschuur buiten de stadskern werden opgehangen. Deze geestelijken werden bekend als de martelaren van Gorcum. In het Gorcums Museum hangt een schilderij ter nagedachtenis aan deze gebeurtenis.

Aan het eind van de 16e eeuw waren de stadsmuren zo verzwakt dat zij werden vervangen door een nieuwe vestingwal met elf bastions. De nieuwe wal werd in 1609 afgerond en lag een stuk verder uit het centrum waardoor de stad tweemaal zo groot werd. Deze wal is nog bijna volledig intact. De vestingwal had vier stadspoorten: ten noorden de Arkelpoort, ten oosten de Dalempoort, ten zuiden de Waterpoort (waar men met de pont naar Woudrichem kan) en ten westen de Kanselpoort. Van de vier stadspoorten is alleen de Dalempoort nog over. De andere drie zijn in de 19e eeuw afgebroken om het toegenomen verkeer doorgang te verlenen. Een gedeelte van de Waterpoort bleef bewaard en is opgebouwd in de tuin van het Rijksmuseum Amsterdam. In 1673 werd Gorinchem opgenomen in de (oude) Hollandse Waterlinie.

Na een bloeiperiode in de Gouden Eeuw kwam in de 18e eeuw de teruggang. Aan het eind van de Franse overheersing werd de stad ook nog zwaar beschadigd door beschietingen toen de terugtrekkende Franse troepen zich in de vesting verschansten en de stad zich pas overgaf na drie maanden belegering. In de 19e eeuw krabbelde Gorinchem weer uit het dal door de opkomst van de industrie. De ontwikkeling van de stoommachine gaf de scheepvaart en het treinverkeer een impuls. De bereikbaarheid van de stad werd verbeterd door de aanleg van kanalen en een spoorweg. De rol van de vestingwerken was begin 20e eeuw uitgespeeld.

Gorinchem is lid van de Nederlandse Vereniging van Vestingsteden.

[bewerken] De 20e eeuw

De eerste stadsuitbreidingen sinds de 17e eeuw vonden begin 20e eeuw plaats. Het aantal inwoners was door de bloei in de 19e eeuw weer toegenomen. De binnenstad raakte hierdoor zo vol dat er buiten de wallen woningen moesten worden gebouwd. De eerste nieuwe wijken waren de Lingewijk en West.

Van 1939 tot 1971 werd Gorinchem bestuurlijk geleid door de autoritaire en zeer conservatieve burgemeester ridder van Rappard. Zijn omstreden uitspraken in de jaren '60 over alles wat links en langharig was maakte dat het stadje soms het mikpunt was van spot en hoon door de linkse media. Beatgroepen waren er niet echt welkom en een optreden van The Outsiders eindigde voortijdig door hardhandig optreden van de politie.

Na de Tweede Wereldoorlog werd de stad uitgebreid in noordwestelijke richting. In de jaren zeventig werd de stad in oostelijke richting uitgebreid met de wijk Wijdschild en in de jaren tachtig met het stadsdeel Laag Dalem. In 1986 werd Dalem als gevolg van gemeentelijke herindeling aan Gorinchem toegevoegd. Inmiddels wordt er in de oostelijke richting verder gebouwd. Op de Dalemse Donken en langs de Componistenstraat worden 225 luxe huizen gebouwd. Verder zijn er circa 1400 woningen gepland ten oosten van de Spijksedijk, tussen de Evenementenhal van Van der Most Beheer en Dalem, welke tussen 2009 en 2016 zullen worden opgeleverd.^[2]

[bewerken] Wapen, vlag en logo

[bewerken] Wapen

Het wapen van Gorinchem wordt als volgt omschreven: "In goud een gekanteelde poort van keel, gedekt met 3 daken van azuur, waarop 4 naar links waaiende vanen van keel, in de poort een opgetrokken valhek van sabel en in de schildpunt een schildje van zilver, beladen met 2 beurtelings gekanteelde dwarsbalken van keel. Het schild gedekt met een gouden kroon van 3 bladeren en 2x3 parels en gehouden door 2 gouden leeuwen, getongd en genageld van keel. Wapenspreuk: Fortes Creantur Fortibus in Latijnse letters van keel op een lint van goud."

De heraldische termen keel, azuur en sabel staan voor de kleuren rood, blauw en zwart. De in de heraldiek aangegeven richting is voor de beschouwer juist andersom, hierdoor wijzen de vanen op de daken van het poortgebouw in werkelijkheid naar rechts.

De wapenspreuk van Gorinchem, Fortes creantur fortibus ("Sterken brengen sterken voort"), verschijnt voor het eerst in 1749 in een door de stad gedrukt boek. De woorden zijn waarschijnlijk ontleend aan Horatius' Carmina "Fortes creantur fortibus ac bonis" dat vrij vertaald betekent: sterken kunnen slechts worden voortgebracht door sterken en goeden.

Het stadsbestuur verzocht in het begin van de 19e eeuw officiële erkenning en zond een tekening van het wapen mét de wapenspreuk naar de Hoge Raad van Adel. De beschrijving op het wapendiploma was echter niet volledig: er stond niks vermeld over de richting van de vanen op het poortgebouw, de kleur van de nagels van de schildhouders, het valhek in de poort noch de wapenspreuk. Dit is de reden dat de Hoge Raad op 24 juli 1816 een gedeeltelijke bevestiging gaf waardoor Gorinchem het lange tijd met een uitgekleed wapen moest doen. Het gemeentebestuur heeft dit later rechtgezet en kreeg bij Koninklijk Besluit van 24 maart 1982 alsnog erkenning van het te voeren wapen.

[bewerken] Vlag

Halverwege de 20e eeuw voerden sommige Gorcumse schepen een vlag met vier rode en drie witte banen. In de brede (witte) middelste baan stond een afbeelding van het stadswapen omgeven door een krans met daaronder de plaatsnaam Gorinchem. Die vlag is nooit tot officiële vlag uitgeroepen.

Bij het 40-jarig regeringsjubileum van koningin Wilhelmina vond op 6 september 1938 een nationale jeugdhulde plaats. Bij deze hulde werd elke Nederlandse gemeente geacht hiervoor enkele jongeren met een gemeentevlag af te vaardigen. Bij gebrek aan een officiële gemeentevlag stelde het college van burgemeester en wethouders op 9 augustus 1938 een vlag vast die als volgt beschreven wordt: negen banen van wit en rood, waarvan de middelste baan twee keer zo hoog is als de andere. Het besluit tot vaststelling van de gemeentevlag is nooit bevestigd door een raadsbesluit.

[bewerken] Logo

Het logo toont het gemeentewapen omgeven door een vierkant kader (wat verwijst naar de oude stadswallen). Daar rechts naast staan de woorden "Gemeente Gorinchem". Boven dit geheel lopen twee parallel aan elkaar lopende rode lijnen in golfbeweging (die verwijzen naar het voor Gorinchem zo belangrijke water). Het logo is in gebruik sinds 25 april 1994, de dag waarop ook het nieuwe stadhuis in gebruik werd genomen. Het ontwerp is van de Gorcumse reclametekenaar H.K. Brik.

[bewerken] Politiek

[bewerken] Gemeenteraad

De gemeenteraad telt 23 zetels:

PvdA - 8 zetels
SP - 4 zetels
VVD - 3 zetels
CDA - 3 zetels
ChristenUnie/SGP - 2 zetels
Stadsbelang/Leefbaar Gorinchem - 2 zetels
GroenLinks - 1 zetel

[bewerken] College van burgemeester en wethouders

Het college van burgemeester en wethouders steunt op de coalitiepartijen:

PvdA
VVD
ChristenUnie/SGP
Stadsbelang/Leefbaar Gorinchem

Het college wordt gevormd door:

Burgemeester: Piet IJssels (PvdA)

Wethouders:

J.C. Oostrum (PvdA) (eerste loco-burgemeester)
H. van Santen (VVD) (tweede loco-burgemeester)
B. Biemans (Stadsbelang/Leefbaar Gorinchem) (derde loco-burgemeester)
H. Akkerman (ChristenUnie/SGP) (vierde loco-burgemeester)

[bewerken] Cultuur

[bewerken] Musea

Het stedelijk museum van Gorinchem is het Gorcums museum.

[bewerken] Theater

Gorinchem heeft drie theaters:

De Nieuwe Doelen
Theater Peeriscoop
Theater 't Pand

[bewerken] Historische gebouwen

Dit is in Bethlehem
Molen De Hoop
Molen Nooit Volmaakt
De Dalempoort
De Kapeltoren
De Rotonde
De Oostmolen en de Westmolen, twee wipmolens

Zie verder de Lijst van rijksmonumenten in Gorinchem.

[bewerken] Film en tv

In Gorinchem zijn verschillende films en televisieprogramma's opgenomen. In de jaren zeventig werd er de televisieserie Waaldrecht opgenomen. De kinderfilm De Tasjesdief is grotendeels op de Grote Markt en in verschillende kleine steegjes gefilmd. Verder is er voor het EK 2008 op de Grote Markt een tv-commercial van een grote winkelketen opgenomen.

[bewerken] Bekende personen die een band hebben met Gorinchem

Adriaan Anthoniszoon (vestingbouwer)
Heren van Arkel (adellijke familie die de stad stichtte, stadsrechten gaf en beïnvloedde)
Ferdinand Biesheuvel (theatermaker en -directeur)
Ludo Bleys (geestelijke en verzetsstrijder)
Abraham Bloemaert (schilder)
Izak Boom (muzikant en kunstenaar)
Roger van Boxtel (bestuurder en politicus)
Aegidius van Braam (vice-admiraal)
Ruud Brood (voormalig profvoetballer en trainer van RKC Waalwijk)
Dirck Rafaëlszoon Camphuisen (dichter, denker, dominee)
Ad Dekkers (kunstenaar)
Fred Delfgaauw (theatermaker)
Gert van Engelen (1952, Gorinchem), journalist en publicist
Willem Hessels van Est (theoloog)
Vera Galis (kunstenaar (plastiek))
Ida Gerhardt (dichteres)
Hugo de Groot (rechtsgeleerde)
Hendrik Hamel (VOC-boekhouder en zeevaarder, ontdekte bij toeval Korea)
Jan van der Heyden (schilder, uitvinder van de brandspuit en brandmeester te Amsterdam)
Marco van Hoogdalem (profvoetballer)
Marius Cornelis van Houten (militair en museumdirecteur)
Abraham Kemp (dichter, geschiedschrijver)
Cornelis Johannes Kneppelhout (geleerde, schrijver en vader van Johannes Kneppelhout)
Jan van Mersbergen (schrijver)
Anton Mussert (NSB-leider)
Nanne Nauta (dichter)
Nicolaas Pieck (één der Martelaren van Gorcum)
Corien Prins (1961 in Gorinchem), Nederlandse hoogleraar Recht en Informatisering
Henk van Randwijk (onderwijzer, journalist, verzetstrijder, oprichter Vrij Nederland)
Louis Rudolph Jules ridder van Rappard (bekend en eigenzinnig burgemeester van 1939 tot 1971, politicus)
Rien Robijns (journalist, auteur)
Daniël Rooseboom de Vries (football freestyler)
Marinus Spronk sigarenhandelaar en verzetsman tijdens de Tweede Wereldoorlog
Peter Struycken (kunstenaar, bekend van de (standaard) Beatrix-postzegel)
Paulus van der Veen tussen 1696 en 1706 gouverneur van Suriname
Antonie Verstralen (schilder)
Nikos Vertis (Grieks zanger)
Willem de Vries Robbé (sociaal betrokken industrieel)
Piet Vroon (psycholoog en hoogleraar)
Frank Wels (voetbalinternational)
Dinand Woesthoff (zanger van Kane)
Mattheus Wytmans (schilder)